Van: Paul Berkers (docent, supervisor, adviseur)

†††††††† Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

†††††††† VDO (Vervolgopleiding, dienstverlening en onderzoek)

†††††††† SPH (Sociaal Pedagogische hulpverlening)

d.d.:†† 23-2-2004†††††††††

voor:Symposium Working in Networks,

†††††††† Jarvenpaa†† Finland Ė 22.10.2002

 

 

Werken met Miniaturen om je verhaal te vertellen en het in je sociale netwerk te zetten.

Paul Berkers

Een casus:

†††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††††

Jannet was een studente die er zacht en heel aardig uitzag, bescheiden in haar opstelling en ze liep stage in de verslavingszorg.

Tijdens de kennismakingsfase keek ze haar ogen uit. Na verloop van maanden kreeg ze meer taken en verantwoordelijkheden en werd er van haar verwacht dat ze de cliŽnten aansprak op hun wijze van functioneren. Elke keer alsdat op haar stage aan de orde kwam werd ze intens verdrietig en kon ze zichzelf daarin niet stoppen. Wanneer dit in de groepssupervisie aan de orde kwam, gebeurde hetzelfde, ze begon te huilen en ze kon niet meer stoppen. Over andere themaís kon ze nog wel praten en nadenken, maar dit ging een steeds grotere rol spelen.

Op de stage had men het o.a. over een assertiviteitstraining, een frustratie training enzovoort. Sterk individu gerichte oplossingen.

In de supervisie kwamen we aan de praat over de afkomst van Jannet, en ik heb haar gevraagd om haar verhaal over haar afkomst eens met figuren neer te zetten in de bak.

 

†††††††††††††††††

†††††††† Uiteindelijk stond er het volgende verhaal: Ze was een spekjood, hetgeen betekent dat haar moeder voor een deel joods was van afkomst, en haar vader was van gewone hollandse afkomst. Wat bovendien heel bepalend was in haar levensverhaal is dat haar vader een kind was uit een gezin waar de vader een NSB geschiedenis heeft.

Na de oorlog hebben enkele joodse kinderen uit het ene gezin relaties aangeknoopt met kinderen uit het NSB gezin. De joodse oma hebben ze nog diverse jaren in huis gehad, terwijl de NSB opa ook op feestjes verscheen. Het is uiteindelijk toch je vader. Dan kon opa nog schelden op de joden.

Uiteindelijk ontstonden er 3 gezinnen uit deze relaties, die vrij veel samen optrokken. De ouders van Jannet die trouwden en nog 2 broers en zussen uit beide families die met elkaar trouwden. En er waren belangrijke Ďongeschrevení regels en waarden in deze gezinnen.

ĎNooit ruzie makení, Ďalles vriendelijk en in overleg met elkaar oplossení (ze hadden het levende voorbeeld in de persoon van opa nog zitten die agressie, kwaadheid, en haat rondstrooide en schaamte en schuldbewuste boetedoening op leek te roepen). Daarom was het belangrijk om je Ďnegatieveí kant ver weg te houden, en zodoende ook te zorgen dat je zeer spaarzaam met alcohol omgaat omdat dat voor een ontremming zou kunnen zorgen, waardoor niet te herstellen schade aangericht zou kunnen worden.

Deze 3 gezinnen hadden ook een zichtbaar andere positie in de bak, ten opzichte van de andere ooms en tantes en hun gezinnen. Jannet ging als dochter vaak met haar ouders en de andere 2 gezinnen gezamenlijk op vakantie, wat liefdevolle, gezellige bijeenkomsten waren. Geen onvertogen woord, alles binnen de onuitgesproken, sterk voorgeleefde normen en waarden van haar ouders, ooms en tantes.

Het zelfbeeld, en het beeld van hoe anderen zijn, en hoe je met elkaar om dient te gaan hadden zich vanzelf gevormd.De gezinsnormen, waarden, verwachtingen en omgangsvormen, daar kon ze prima mee leven, tot ÖÖ..

Ze stage ging lopen bij de verslavingszorg. En dat wilde ze graag, eens iets heel anders zien en meemaken. Het was een cultuurschok voor haar. De medewerkers gaven haar de ruimte om te wennen, aan het werk, aan de cliŽnten.

Maar toen de tijd aanbrak na de middenevaluatie dat ze zelf moest gaan oefenen met haar vaardigheden, betekende dit dat ze de cliŽnten structuur diende te bieden, dat ze hen moest confronteren als ze hun verslaving ontkenden, dat ze fel aangevallen kon worden en dat ze niet geleerd had zich te verdedigen.

Het enige wapen wat ze had, was huilen, dat was in haar gezin een geaccepteerde manier van je grenzen aangeven en daar hield dan altijd iedereen rekening mee, dus dat was tot nu toe genoeg.

En nu werkte dat niet meer?

Door haar opstelling werd het voor haar langzaam duidelijk dat ďhet verdrietĒ een belangrijke functie had in het ene deel van haar netwerk (haar familie)en daar van alles regelde, organiseerde en voorkwam, maar in het andere deel van haar netwerk (de verslavingszorg) niet functioneerde. Daar had zij een kwaliteit nodig die ze in haar ouderlijke nest niet mocht ontwikkelen omdat die door iedereen als te gevaarlijk en als te bedreigend gezien werd. Ze werd zich dit langzaam bewust.

Op de vraag wat ze nu als mogelijkheid zag voor zichzelf, zette ze een figuur er in die structurerende, en confronterende kwaadheid verbeeldde. Die mocht in het stagenetwerk meedoen, maar niet in het thuisnetwerk.

In dŪt kader was het niet belangrijk om te onderzoeken wat de rol en de functie van ďhet verdrietĒ en ďde kwaadheidĒ was in haar persoonlijke leven, terwijl dat voor een andere cliŽnt een belangrijk thema zou kunnen zijn om verder uit te zoeken.

D.m.v. ďhet verdrietĒ te externaliseren kon ze kijken en nadenken wat de functie was van ďhet verdrietĒ in de sociale context stage en wat dit betekende in haar sociale netwerk, en hoe haar dit gevormd had, ook bij de ontwikkeling van haar eigen netwerk aan relaties.

 

In de Ďverhalendeímethodiek wordt gefocussed op:

Het actuele verhaal van de cliŽnt en de context waarin het verhaal zich afspeelt, en zodoende de personen die onderdeel uitmaken van het netwerk waarmee de cliŽnt contact onderhoudt. Eventueel wordt daar later de historische ontwikkeling van het verhaal en van het netwerk aan gekoppeld.

 

In de praktijk blijkt dat cliŽnten nogal eens:

a) een complex netwerk van relaties hebben, zowel de familie relaties (de onveranderbare geschiedenis) als in de huidige (te veranderen en te beÔnvloeden) sociale netwerk relaties.

b) een eenzijdig netwerk van relaties hebben of verbroken familie contacten, bijvoorbeeld alleen nog criminele vrienden, of medeverslaafden.

 

Om hetverhaal en het bijbehorende relatie netwerk wat er mee verbonden is in beeld te krijgen, wordt van de techniek van Miniaturen gebruik gemaakt, die overgenomen is uit de Sandplay methodiek.

Het zijn talloze figuurtjes in miniatuurvorm die Ďhet verhaalí van de cliŽnt kunnen verbeelden op een symbolische manier. Dat kan door stenen, schelpen, zand, play-mobiel poppetjes, boerderij dieren ,wilde dieren, hekken, dinosaurussen, fantasie figuren.

De miniaturen zijn erg helpend om de betekenis te symboliseren die de cliŽnt geeft aan de figuren die hij uitkiest om zijn verhaal te illustreren. Hij creeŽrt daarmeetevens een helikopter-view over het sociale systeem waarin het verhaal zich afspeelt.

En het is zodoende een zeer reflectieve manier van werken.

 

Afhankelijk van de actualiteit waar de cliŽnt in zit, en van het contact wat men met de cliŽnt heeft kun je de cliŽnt een keuze laten maken:

* het verhaal, de situatie die speelt waarom de cliŽnt om hulp komt vragen, neerzetten met behulp van de miniaturen.

*het familie netwerk in beeld brengen (het genogram), dit kan specifiek gaan om de tijdstip van de probleemsituatie, of over een ander life-event wat voor de cliŽnt belangrijk is (family history).

*het actuele netwerk in beeld brengen (het ecogram),

*de historische ontwikkeling van beide netwerken waarin life-events in hun historische betekenis kunnen worden begrepen

*het toekomstige netwerk in beeld te brengen.

 

 

De eerste stap is louter inventariseren, de figuren uitkiezen en neerzetten. Dit kan in alle stilte of juist al vertellend, wie het zijn en in welke tijd deze situatie staat.

De vraag is aan de cliŽnt om eerst een figuur uit te zoeken die de cliŽnt goed verbeeldt, om zichzelf dus neer te zetten in de bak en dan de andere figuren zo neer te zetten dat het voor de cliŽnt klopt. Dit betekent dat je de cliŽnt er op wijst dat hij de keuze maakt voor die miniaturen die iets symboliseren van de personage die ze vertegenwoordigen.

Dit kan helpen om de complexe situatie waarin een cliŽnt zich bevindten waarin hij vastloopt of dreigt vast te lopen te verbeelden, associatief neer te zetten zonder meteen in rationaliserende en verbale taal te beperken.

De volgende stap is:

De cliŽnt uitnodigen om de enscenering die hij heeft neergezet te verwoorden.

Je vraagt de cliŽnt naar zijn ďverhaalĒ. Wanneer hij hierin een probleem noemt vraag je hem om dit probleem ook d.m.v. een miniatuur te symboliseren. Daarmee wordt een onderscheid gemaakt tussen de cliŽnt en het probleem.Niet de cliŽnt is het probleem, maar het probleem is het probleem. Dit wordt de techniek van het externaliseren genoemd. Het externaliseren wordt op gang gebracht door het gesprek te richten op het probleem wat in de bak staat en waardoor het mogelijk wordt aan Ďhet probleemí allerlei vragen te stellen.

Dit betekent een sterk volgende en onderzoekende opstelling van de hulpverlener/intervieuwer die nauw aansluit bij het verhaal, de vertelwijze en het woordgebruik van de cliŽnt.

In het voorbeeld van Jannet zou het probleem Ďhet verdrietí zijn.

De hulpverlener kan in deze fase circulaire vragen stellen, ( wat doet het probleem met anderen, of wat vinden anderen van het probleem, of van de hoofdfiguur). Het wordt op deze wijze mogelijk om met de cliŽnt te onderzoeken wat het probleem met de cliŽnt doet, wanneer, hoe heftig, wat de strategie van het probleem is, en wat de invloed van de omgeving op het probleem is, of omgekeerd, wat is de invloed van het probleem op de omgeving.

Regelmatig komt het voor dat het ogenschijnlijke probleem (het verdriet) slechts 1 pool is van een tegenstelling. Alleen, de andere pool is verdwenen, die is onzichtbaar geworden. Het kan heel verhelderend zijn om die pool op te sporen en in het gesprek, en in de bak er bij te betrekken. Daarmee wordt de ambivalentie van de cliŽnt zichtbaar.

Dan is het erg nuttig omde ambivalentie van de cliŽnt door meerdere figuren te laten symboliseren, waardoor je hun functie en effect kunt onderzoeken, ook in de sociale omgeving. De ambivalentie van Jannet bestond uit verschillende gevoelens, het verdriet ťn de kwaadheid, waarvan de kwaadheid steeds genegeerd en weggeduwd werd en het verdriet steeds bevestigd werd.

Door de ambivalentie expliciet aanwezig te laten zijn, is het ook mogelijk die te gaan onderzoeken, zowel op de functies binnen het sociale systeem, als op de betekenis die het voor de cliŽnt heeft gekregen in de waardering van haar zelfbeeld (verdriet is goed, kwaadheid is verkeerd), als in haar waardering van anderen (verdrietige mensen troost je, kwade mensen daar wordt je verdrietig van, want dan houden ze op).

Zo kun je het probleem zien als een metafoor. Het is dan belangrijk om de betekenis van de metafoor te onderzoeken.

Deze metafoor heeft een interactionele kant (systemische betekenis) waarin de boodschappen van het sociale netwerk en hun functies in dit netwerk belangrijk zijn en de metafoor heeft een intra-psychische kant (waarin cognitieve betekenissen en schemaís een belangrijke rol spelen).

De miniaturen in de bak creeŽren de mogelijkheid om de betekenis van de miniaturen, ťn van de ambivalentie die verbeeldt is, te bekijken en te onderzoeken. Daarbij kan enerzijds aandacht worden besteedt aan het systeem waarin Jannet is opgegroeid, als aan de opvattingen die Jannet zich daarin bewust ťn onbewust heeft eigen gemaakt.

Onderzoek je de metafoor, het probleem in dit verhaal op intrapsychisch en individueel niveau dan onderzoek je haar verhaal op symbolische betekenissen die verwijzen naar haar opvattingen (alleen verdrietig zijn mag, er is geen alternatief). De kunst is het om deze opvatting uit te breiden naar het thema ĎKwaadheidí en te onderzoeken hoe deze zich tot elkaar verhouden.

Daarbij is het weer belangrijk om niet te individualiseren omdat de omgang met dit dilemma veel te maken heeft met de wijze waarop haar sociale netwerk met deze polen is omgegaan, waardoor deze cliŽnt in de knoop komt te zitten.

Jannet liep vast tijdens haar stage omdat ze de cognitieve en relationele boodschappen van haar familie in zich opgenomen had. Ze waren niet te combineren met de opvattingen en schemaís die op haar stageplaats werden verwacht. Het vastlopen van Jannet kun je opvatten als de metafoor voor het conflict tussen de onbewuste opvattingen van het gezin en de stageplaats, met als thema het omgaan met gevoelens van kwaadheid.††††

Belangrijk is het dus om het verhaal niet te individualiseren, maar om het in zijn sociale context te bespreken. Welke normen, waarden, verwachtingen heeft de cliŽnt meegekregen of gehoord van de omgeving? Daar heeft de cliŽnt tijdens de socialisatie aan willen voldoen, bewust of onbewust. Wil hij daaraan nog steeds voldoen? Heeft hij nog de ruimte om eigen en andere opvattingen en gevoelens te hebben of te ontwikkelen?

Deze vragen creeŽren voor de cliŽntruimte om uit het oude en bekende verhaal te stappen, en hetzelfde verhaal van een andere kant, en met een andere dimensie te bekijken. Niet alleen verdriet is bepalend, maar hoe kan kwaadheid en afgrenzing ook een rol spelen in haar vervolgverhalen.

 

Niet altijd lukt het de cliŽnt om in ťťn bijeenkomst zover te komen dat deze een perspectief ziet in het aangedragen probleem.

Aan het eind van een werk-bijeenkomst is het dan goed de cliŽnt te vragen of deze iets wil wijzigen in de situatie in de bak zodat de situatie wat beter te verdragen is tot de volgende bijeenkomst. Vaak is een kleine symbolische wijziging heel betekenisvol voor de cliŽnt, en werkt deze symbolische wijziging sterk door in hoe de cliŽnt de komende tijd de situatie tegemoet zal treden.

 

Tijdens een workshop is het de bedoeling dat je kennismaakt met de techniek van werken met Miniaturen (allerlei soorten poppetjes), en dat je die toe leert passen in de methodiek van Verhalen vertellen. Verhalen die zichbinnen de context van je sociale netwerk afspelen. Vanuit een begin van een verhaal in een sociale context werken we aan bewustwording van je verhaal en van de invloed van je sociale netwerk op de constructie van je verhaal. En om van ťťn-zijdige verhalen weer tot meer-zijdige en levendige en ambivalente verhalen te komen.

De werkwijze is om te werken en oefenen door een eigen verhaal aan een ander te vertellen met behulp van de miniaturen.

Na het vertellen van deze verhalen aan 1 ander zullen we in heel kort bestek aandacht besteden aan de verschillende verhalen die opgesteld staan, zodat jullie zicht krijgen op de geheel verschillende verhalen die verbonden zijn met de levens van mensen. Tevens wordt dan duidelijk hoe zichtbaar verschillend levensverhalen er uit zien.

 

Zo krijg je enig zicht op wat je allemaal kunt verwachten als je met deze techniek met je eigen cliŽnten gaat werken.

 

††††††††††††††††† Paul Berkers†††††††††††††††††††††††††††††††††††

††††††††††††††††† 23 februari 2004

 

†††††††† Workshops in:††††† Pamplona††††††††††††† Spanje††††††† okt. 2001

††††††††††††††††††††††††††††††††††† Anghiari††††† †††††††† ItaliŽ††††††††† april 2002

††††††††††††††††††††††††††††††††††† Jarvenpaa††††††††††† Finland†††††† nov.†† 2002†††††††††

††††††††††††††††††††††††††††††††††† SPH Tempus ††††††† Russen††††††† nov. 2003

†††††††† Werkervaring :††† Lessen over sociale netwerken, HBO en Post HBO niveau
Supervisies ††††††††††††††††† op HBO en Post HBO niveau

†††††††† Keuzevak 7 bijeenkomsten, deelnemers vanuit†† diverse initiŽle opleidingen van de HAN†††††††††