Thema verslag

 

Rouwverwerking bij kinderen

&

Narratieve Sandplay

 

Marcella van Werven & Annelies Lovink

Maatschappelijk Werk en Dienstverlening 4e jaar

Narratieve Sandplay (Beeldcommunicatie)

Maart 2005

 

 

 


Inhoudsopgave

 

1.      Korte omschrijving van de inhoud                                                                        p. 3

 

2.      Inleiding                                                                                                                     p. 4

 

3.      Wat is Narratieve Sandplay?                                                                             p. 5

 

4.      Hoe verloopt rouwverwerking bij kinderen?                                                     p. 8

 

5.      Hoe kun je Narratieve Sandplay gebruiken bij rouwverwerking

bij kinderen?                                                                                                                  p. 9

 

6.      Conclusie en Aanbevelingen                                                                               p. 10

 

7.      Bronvermelding                                                                                                      p. 12

 

1. Korte omschrijving van de inhoud

 

Als vraagstelling voor dit verslag hebben we gekozen voor:

 

“Hoe kun je Narratieve Sandplay gebruiken in de hulpverlening aan kinderen tussen de 4 en 6 jaar in een rouwproces?”

 

We willen deze vraag beantwoorden vanuit het perspectief van de maatschappelijk werker. Het verslag is dan ook voornamelijk bedoeld voor maatschappelijk werkers die werken met kinderen.

Zelf zijn we erg enthousiast over de methodiek Narratieve Sandplay. In dit verslag willen we de koppeling maken tussen rouwverwerking bij kinderen en Narratieve Sandplay. Ons inziens is Narratieve Sandplay namelijk zeer goed te gebruiken bij kinderen die een rouwproces doormaken. In dit verslag zullen we dan ook eerst ingaan op wat Narratieve Sandplay precies inhoudt en hoe een rouwproces bij kinderen verloopt en vervolgens zullen we de koppeling maken tussen Narratieve Sandplay en rouwverwerking bij kinderen. Tot slot geven we een conclusie en aanbeveling. We willen bekijken of Narratieve Sandplay bruikbaar kan zijn in de hulpverlening aan kinderen in een rouwproces.

 


2. Inleiding op het thema

 

Ad Snellen (1997) geeft het volgende aan over maatschappelijk werk:

 

“De functie van het maatschappelijk werk is mensen te ondersteunen bij het oplossen van en omgaan met problemen en verstoringen in hun functioneren in wisselwerking met hun sociale omgeving.”

 

De maatschappelijk werker wordt dus ook in staat geacht om kinderen te ondersteunen die in een rouwverwerkingsproces verkeren. Er is op zo’n moment namelijk sprake van een verstoring in de sociale omgeving van het kind. De vraag is echter hoe je als maatschappelijk werker kinderen kunt begeleiden bij rouwverwerking. Tijdens de opleiding Maatschappelijk Werk en Dienstverlening leren toekomstige maatschappelijk werkers verschillende methodieken, waaronder taakgericht werken, ervaringsgericht werken, systeemgericht werken en groepswerk. Dit zijn methodieken waarbij vooral gepraat en geluisterd wordt. Narratieve Sandplay is anders, hier gaat het niet alleen om het praten en luisteren, maar ook wordt er een werkelijkheid doormiddel van miniaturen gecreëerd. Zeker kinderen spreekt dit erg aan. We hebben gemerkt uit eigen (stage) ervaring dat het voor kinderen tussen de 4 en 6 jaar erg moeilijk kan zijn om woorden te geven aan hun verdriet wanneer zij een dierbare zijn verloren. Narratieve Sandplay kan dan een uitkomst zijn.

In dit verslag praten wij voornamelijk over kinderen omdat wij ons daarop willen richten. Narratieve Sandplay wordt echter ook toegepast bij volwassenen.

 

3. Wat is Narratieve Sandplay?

 

Narratieve Sandplay bestaat uit twee worden met een afzonderlijke betekenis. Narratieve staat voor “het verhalen aan elkaar”, het gaat over het vertellen van verhalen aan mensen door mensen.

Sandplay letterlijk “zandspel” staat voor het beeldende stuk. Hier gaat het over het uitbeelden van een situatie doormiddel van spelmateriaal in een bak. Narratieve Sandplay heeft veel raakvlakken met beeldcommunicatie, de beelden waaraan de cliënt vorm geeft zijn uitgangspunten voor een gesprek. Vandaar dat we in dit verslag soms ook spreken over beeldcommunicatie.

Al vele mensen hebben gewerkt met Narratieve Sandplay. Margaret Lowenfeld is met de techniek begonnen in 1929 in Lowensfelds kliniek. De bakken die Lowenfeld gebruikte waren 75 centimeter keer 52 centimeter keer 7 centimeter.

Op een tafel staat heel divers spelmateriaal uitgestald, bomen, planten, stenen, wilde dieren, boerderij dieren, poppetjes, soldaten, sprookjes figuren, hekken, huizen, blokken, schepen alles is mogelijk. Cliënten zijn geheel vrij in het uitkiezen van het materiaal wat zij willen gebruiken voor het uitbeelden van een situatie of probleem.

In de bakken kan gebruik worden gemaakt van zand, maar dat is niet noodzakelijk.

Bradway heeft de effectiviteit en kracht van Sandplay geanalyseerd. Hij noemt de volgende therapeutische elementen om Sandplay krachtig te maken:

1.      The use of concrete materials, such as miniatures , a tray.

2.      The coagulative potential of these materials.

3.      The freedom to be creative

4.      The feeling of being protected by 2 trusted, non instructive therapist.

Als aan deze voorwaarden is voldaan kan Sandplay zeer positieve effecten hebben. Dora Kallf geeft aan dat Sandplay ervoor kan zorgen dat wat innerlijk in iemand speelt naar buiten komt door middel van spel en dit zorgt voor duidelijkheid bij de persoon, de persoon komt dichter tot zichzelf. Dora Kallf gaat er vanuit dat energie in mensen niet moet worden onderdrukt, maar positief gemaakt moet worden, dit kan doormiddel van Sandplay.

 

De therapeut kan verschillende dingen opmerken aan hoe de cliënt zijn werkelijkheid heeft weergegeven tijdens de Sandplay.

Charlott Bűller beschrijft verschillende “signs” die afgeleid kunnen worden uit een opstelling.

Ø      A-sings: Agressive World Sings

Ø      E-sings: Empty World Signs

Ø      CRD signs: Closed, Riged, Disorganised

A-sings zijn redelijk normaal voor kinderen. Spelmateriaal zoals soldaten kunnen ook gezien worden als verdediging.

E-sings kun je herkennen aan het feit dat er minder dan 50 miniaturen zijn gebruikt, dat er maar 5 categorieën spelmateriaal van de 12 zijn gebruikt of dat er en belangrijke groep mensen ontbreekt.

CRD sings zijn meer significante symptomen van het feit dat iemand emotioneel uit balans is.

 

Dora Kalff geeft aan “It is harder to do nothing than to do something.” Ze heeft het hier over de opstelling van de therapeut tijdens Sandplay therapie.

Het is belangrijk dat je je als therapeut op de achtergrond houdt. Interpretaties of opmerkingen tijdens het proces kunnen het kind storen. Het is belangrijk te wachten tot het kind zelf aangeeft wat te willen vragen. Een kind kan zich pas veilig en vrij voelen wanneer er stilte en respect is. Volgens Dora Kalf is het belangrijk dat de therapeut waarderend en niet beoordelend is naar het kind.

Joop Helledoorn en anderen gaan in op verschillende beeldcommunicatieve technieken. Zo kan het soms goed zijn te verwoorden. Hiermee wordt bedoeld dat er betekenis wordt gegeven aan wat het kind laat gebeuren. De therapeut spreekt alleen over hetgeen gebeurt in de speelwereld. Door te verwoorden wordt het spel minder toevallig, minder vluchtig, meer geordend en versterken we de spelsituatie. Bij het verwoorden is het belangrijk dat de therapeut let op haar toon, tempo en taalgebruik. Verwoorden is geen duiden, er wordt geen verbinding gelegd tussen het spel en de beleving van het kind van het dagelijks leven. Er zijn verschillende differentiaties van verwoorden. Joop Helledoorn noemt de volgende:

Ø      Ordenen

Ø      Versterken of afzwakken

Ø      Begeleidende geluiden

Ø      Anticiperen

Ø      Onder woorden brengen van de gevoelens en gedachten van de spel personen

Ø      Interpretatieve spelinterventies

Een andere techniek is stimuleren. Dit heeft tot doel dat het kind gerichter, intenser, of meer doorleeft gaat spelen. Joop Helledoorn onderscheidt vijf vormen van stimuleren:

1.     Het op gang brengen van het spel

2.     Uitbreiden van materiaal of ruimte

3.     Stimuleren van de lichamelijke betrokkenheid.

4.     Inhoudelijke suggesties doen

5.     Overwinnen van barrières

De derde techniek die gebruikt kan worden is het afremmen of ingrijpen. Dit kan worden gedaan wanneer een spelplek overvol wordt, de situatie te ingewikkeld wordt, het kind van de hak-op-de-tak springt of wanneer grenzen worden overschreden. Met dit laatste wordt bedoeld dat de therapeut bijvoorbeeld aangeeft dat er niet meer zand bij kan omdat er we geen zandbak van de kamer kunnen maken.

De laatste techniek is die van tegenspel. Zo kan de therapeut zelf een rol op zich nemen. Dit neemt wel het risico met zich mee dat de therapeut het kind direct beïnvloedt.

 

Hoe stel je als therapeut nu de goede vragen bij een spel opstelling. Een mogelijkheid is om de persoon en het probleem te scheiden. Je kunt aan de cliënt vragen zijn probleem ook op te stellen. Alice Morgan geeft het volgende hierover aan:

 

“One of the first things that a narrative therapist is interested in doing is to separate the person’s identity from the problem.”

 

Dit kan men doen door het probleem een naam te geven bijvoorbeeld “De depressie”. Je bent dan aan het externaliseren. Dit houdt in dat je ervan uitgaat dat jij niet het probleem bent, maar het probleem is het probleem. Je kunt vervolgens vragen stellen met betrekking tot de eigenschappen van het probleem. Bijvoorbeeld

Ø      Wat zijn de trucs van het probleem?

Ø      Wat zijn de overtuigingen en ideeën?

Ø      Wat zijn de verlangens?

Ø      Waar houdt het probleem van?

Je kunt vragen stellen over de historie. Bijvoorbeeld:

Ø      Wanneer werd je je voor het eerst bewust van het probleem?

Ø      Hoe was je leven voor het probleem?

Je kunt vragen stellen over de effecten. Bijvoorbeeld:

Ø      Hoe beïnvloedt het probleem je zelfwaardering?

Ø      Hoe beïnvloedt het probleem je hoop, dromen?

Ø      Hoe beïnvloedt het probleem je sociale leven

Ø      Hoe beïnvloedt het probleem je gezondheid?

Ø      Hoe beïnvloedt het probleem je gevoelens?

 

In gesprek met de cliënt is het belangrijk dat je je ervan bewust bent dat de waarheid niet bestaat. Peter Robot geeft aan dat er slechts verhalen zijn over de waarheid, die worden gecreëerd in een dialoog. Therapie is volgens hem het geven van woorden aan dingen die nog niet besproken zijn. Narratieve Sandplay kan mensen helpen hun verhaal te doen aan de hand van spelmateriaal.


 

 

4. Hoe verloopt rouwverwerking bij kinderen?

Om kinderen te kunnen helpen in hun rouwproces is een aantal aspecten van belang. ‘Op de eerste plaats hebben kinderen ruimte en veiligheid nodig, en daarin spelen betrokkenheid, contact en uitnodiging een hoofdrol. Daarnaast blijken kennis, inzicht en informatie over verschillende rouwfasen en het anders rouwen van kinderen van belang’, zegt orthopedagoge Annet Weijers.

Rouwen gebeurt in stadia en verschilt per leeftijdsgroep, aldus Weijers.De eerste rouwreacties komen bij kinderen soms pas enkele weken of maanden na de dood. Zij schuiven het rouwen vaak voor zich uit tot ze voelen dat voldaan is aan hun fysieke en psychologische veiligheid. Kinderen willen graag dat de zaken weer normaal gaan draaien, dat er weer rust is. Daarin past dat kinderen dan egocentrisch lijken, en gericht zijn op hun eigen problemen: 'Wie brengt mij nu naar zwemles?'

Echter elk mens (en kind) beleeft afscheid en verlies op een unieke wijze, maar er zijn reacties die algemeen en herkenbaar zijn. Moment, intensiteit, en tempo hiervan kunnen natuurlijk wel verschillen.

Om een rouwperiode goed te kunnen afsluiten, moet je eerst door een aantal fasen heen:
1.         je moet je realiseren wat het verlies betekent en begrijpen wat er is gebeurd
2.         je moet de pijn van het verlies ervaren, verwerken en accepteren
3.         je moet je aanpassen aan een veranderde omgeving                                                      4.         je moet investeren in nieuwe relaties en leren nieuwe banden aan te gaan.                    5          je moet leren over de toekomst na te denken.

Kinderen kunnen in dit proces concreet worden begeleid door bijvoorbeeld een maatschappelijk werker.

De vijf fasen in een rouwproces kunnen goed gebruikt worden als houvast voor de hulpverlening aan kinderen met rouwverwerkingsproblematieken. Aan deze fasen kun je bijvoorbeeld opdrachten koppelen.

Belangrijk is dat je als maatschappelijk werker adequaat omgaat met rouwverwerking. Door op een goede manier aandacht te besteden aan het omgaan met verlies laat je een kind de gebeurtenis verwerken. ‘Doe je dit niet goed, dan zal het verlies niet of veel later verwerkt worden’ zegt Weijers. Ook belangrijk in de hulpverlening is een veilig klimaat te creëren. Kinderen moeten zich veilig voelen om vragen te stellen, hun verhaal te vertellen en hun gevoelens te uiten. Het is dus van het allergrootste belang dat je als maatschappelijk werker deze sfeer weet te creëren. Daarnaast moet je stilstaan bij het feit dat niet alleen verdriet, maar ook andere gevoelens horen bij rouw. Als maatschappelijk werker dien je daarom elk gevoel te accepteren. Van belang is ook dat er samen met het kind een goede manier wordt gevonden waarop het kind zijn gevoelens van kwaadheid of verdriet kan uiten. Er zijn zoals gezegd verschillen in het uiten van gevoelens. Bij een kind dat weinig laat merken van zijn gevoelens moet dus extra een vinger aan de pols gehouden worden.

 5. Hoe kun je Narratieve Sandplay gebruiken bij rouwverwerking bij kinderen?

Erikson heeft een schema ontwikkeld waarin hij de emotionele ontwikkeling van een kind aangeeft. Bij 4-7 jaar geeft hij het volgende aan:

4-7 jaar. Zelfstandig versus schuld. Realisatie van het doel. Het gezin. Het kind begint de verschillen tussen zijn standaard en die van volwassenen te realiseren. Ook wordt aangegeven dat een ontwikkeling zich voltrekt in een omgang: in te onderscheiden omgangssituaties. Deze omgangssituaties kunnen verstoord worden als het kind een voor dat kind belangrijk iemand verliest.

De essentie volgens ons, in de hulpverlening aan kinderen die een dierbare zijn verloren, is het helpen van de kinderen om hun gevoelens te verwoorden en er uitdrukking aan te geven. Hierbij kan Sandplay uitermate goed worden gebruik denken wij. Door beeldend gevoelens en gedachten neer te zetten, zonder de noodzaak om op een verbale manier je verhaal te doen, wordt bezig zijn met de nare gebeurtenis een stuk makkelijker. Het neerzetten van figuren in de bak maakt gevoelens voor ze zichtbaar, en daar gaat het om. Want als je als kind je (verborgen) gevoelens zichtbaar kunt maken, kun je er als het ware mee leren spelen, mee leren om te gaan. Als je als ‘Sandplayer’ het kind kunt leren die gevoelens te hanteren werkt dat een pleister op een geschaafde knie, het heeft een helende werking.

In hoofdstuk 4 is reeds gesproken over het belang van het creëren van een veilige ruimte. Daarom vinden wij het van belang dat de werkruimte waarin de Sandplay wordt uitgevoerd comfortabel en veilig is ingericht.

Wij zien dat zo: De ruimte heeft een centraal punt, een 'midden': een mooi kleed waarop verschillende voorwerpen liggen zoals bomen, planten, stenen, wilde dieren, boerderij dieren, gewone mannen, vrouwen en kinderen, soldaten, huizen, bruggen, schepen, sprookjesfiguren, ook liggen er knuffels en (hand)poppen. De handpoppen kunnen het verhaal makkelijker te vertellen maken door vanuit de handpoppen te spreken. Zeker bij kinderen tussen de 4 en 6 spreekt dit tot de verbeelding. Zij praten over het algemeen niet zo gemakkelijk over het verlies van een dierbare en vandaar dat wij denken dat het Narratieve Sandplay goed aansluit.

Naast het kleed staat een grote Sandplaybak met zand waarin de voorwerpen, figuren, knuffels en poppen geplaatst kunnen worden. Er moet volgens ons veel concreet materiaal aanwezig zijn om kinderen te helpen om verdriet, pijn en gevoelens zichtbaar te maken, maar er kunnen ook voorwerpen liggen die een symbolische waarde hebben. Zo hebben alle materialen een functie. Al deze voorwerpen dienen het kind te helpen het nare, verdrietige stukje in zijn leven te realiseren, te benoemen en het te integreren in zijn leven. Het zijn de Sandplayer’s ‘helpende handen.’


6. Conclusie en Aanbevelingen

 

Conclusies

Uit bovenstaande blijkt dat Narratieve Sandplay goed te gebruiken is bij kinderen tussen de 4 en 6 jaar die in een rouwverwerkingsproces zitten. Kinderen doorlopen tijdens een rouwproces verschillende fasen.

Narratieve Sandplay kan helpend zijn om de eerder genoemde fases te doorlopen. Kinderen worden zich tijdens het spel bewust van wat er precies is gebeurd en hoe dat voelt. Ze zien ook dat de situatie nu anders is en kunnen zich daar spelenderwijs op aanpassen. Narratieve Sandplay maakt ons inziens een moeilijk onderwerp, namelijk de dood, voor kinderen hanteerbaar. Doordat zij via de spelfiguren letterlijk afstand kunnen nemen van hun situatie kunnen ze deze beter overzien en kunnen ze nadenken over hoe het voor de spelfiguren is en hoe de spelfiguren verder kunnen. Ze externaliseren hun probleem. 

Zoals we al eerder aangaven duurt het bij kinderen soms enkele weken of maanden voordat zij aan rouwen toekomen. Het is belangrijk dat je je hier als maatschappelijk werker bewust van bent en het niet gaat forceren.

Wanneer een kind een spelsituatie heeft gecreëerd geeft dit niet alleen duidelijkheid aan het kind zelf maar ook aan de maatschappelijk werker.

Aan de manier van creëren van een situatie is veel af te lezen. Wanneer een kind veel agressieve dieren of soldaten heeft neergezet kan men spreken van een Agressieve Wereld. Volgens Ch. Bühler kan dit wijzen op een traumatische gebeurtenis. Als het kind weinig elementen gebruikt of slechts gebruik maakt van 1 categorie speelgoed spreekt men van een Lege Wereld. Dit past volgens Bühler bij kinderen rond de 5 jaar. Maar wanneer dit voorkomt bij oudere kinderen kan dit een protest betekenen tegen opdrachten. Wanneer een kind gebruik maakt van afgrenzingen in zijn spel kan dit wijzen op een Gesloten Wereld. Dit kan beteken dat het kind angst heeft. Wanneer het kind een Chaotische Wereld creëert kan dit volgens Bühler wijzen op onaangepast gedrag, een samengaan van angst, onzekerheid en een verstoorde relatie met de werkelijkheid. Een Starre Wereld kan verwijzen naar een zich inperkende persoonlijkheid. Een maatschappelijk werker moet dus heel bedacht zijn op het spel van het kind en wat dit kan betekenen.

 

Wat in het werken met Narratieve Sandplay met kinderen heel belangrijk is, is dat je als maatschappelijk werker een veilige situatie creëert. In veiligheid kan het kind zich uitten en kan het kind ontdekken. De maatschappelijk werker moet ruimte laten voor het kind en zijn interpretaties en associaties. Het kind heeft de leiding in wat er in het spel gebeurt, het is zijn wereld. 

 

Aanbevelingen

Naar aanleiding van dit bovengeschrevene kunnen we de volgende aanbevelingen doen aan maatschappelijk werkers die met kinderen werken die in een rouwproces zitten en die Narratieve Sandplay willen gebruiken:

 

 

Ø      Narratieve Sandplay kan een goede methodiek zijn voor het begeleiden van kinderen met rouwverwerkingsproblematieken. Hierbij willen wij wel zeggen dat het nodig is voldoende kennis te hebben van de methodiek, voor deze te gaan gebruiken in de praktijk.

Ø      Wees je bewust van het feit dat kinderen soms pas gaan rouwen na enkele weken tot maanden, forceer dit niet.

 

Ø      Let op de verschillende ‘signs’ die kinderen in hun spel kunnen geven. (A-signs: Agressive World Sings, E-signs: Empty World Signs, CRD signs: Closed, Riged, Disorganised)

 

Ø      Creëer een veilige situatie waarin ruimte is voor de interpretaties en associaties van het kind.

 

Ø      Creëer een ruimte waarin het kind zijn gevoelens kan ontdekken en uiten.

 

Ø      Neem als maatschappelijk werker een rol op de achtergrond in, zorg voor stilte en respect.

 

Ø      Zorg voor een rustige en mooi aangeklede ruimte waarin het kind zich op zijn plaats kan voelen. Zorg ervoor dat er voldoende speelmateriaal aanwezig is dat voldoende varieert.

 

Ø       Pas waar mogelijk de volgende beeldcommunicatie technieken toe:

- verwoorden

- stimuleren

- afremmen of ingrijpen

- tegenspel

            Wees je hierbij bewust van de effecten.

 

Ø      Help het kind het probleem te externaliseren.

 

 

Kortom: Wij denken dat Narratieve Sandplay een goede methodiek is die in het maatschappelijk werk meer gehanteerd mag gaan worden!

 


7. Bronvermelding

 

 

 

 

 

 

 

 

Door:

Marcella van Werven

&

Annelies Lovink