Titel                : Het verwerken van trauma's met behulp van narratieve sandplay

Naam             : Ilke van der Sangen & Kim Rollé

Opleiding       : Creatieve Therapie

Leerjaar         : Hoofdfase 1

Keuzevak       : Narratieve Sandplay beeldcommunicatie

Datum            : 10 april 2005

 

Inleiding

Ons thema is traumaverweking met behulp van sandplay.

In dit verslag willen we onderzoek doen, naar de werking van narratieve sandplay met getraumatiseerde kinderen. Onze interesse in ontstaan, door de grote natuurramp van de afgelopen 2e kerstdag: de Tsunami in Azië. Bij deze natuurramp zijn vele slachtoffers gevallen, waaronder veel kinderen. Dit greep ons erg aan, met name de gedachte dat deze kinderen nog een heel leven voor zich hebben en veel familieleden zijn kwijtgeraakt.

Door het thema traumaverwerking te kiezen, hopen we meer zicht te krijgen in de manier waarop narratieve sandplay kan worden toegepast bij getraumatiseerde kinderen. Op deze manier hopen we ook een beter beeld te krijgen, over de toepassing van narratieve sandplay  bij slachtoffers van de Tsunami. Het thema komt dus vooral voort uit onze interesse voor kinderen die het slachtoffer zijn van de Tsunami.

 

'Het verwerken van trauma's met behulp van narratieve sandplay'

 

Trauma in het algemeen

 

·        Definitie trauma

Er wordt gesproken van een trauma wanneer ervaringen van de werkelijkheid plotseling en tegen onze wil in veranderden, zodat we zien wat we niet willen zien, horen wat we niet willen horen en ruiken wat we niet kunnen beschrijven. Een dergelijke gebeurtenis ligt buiten de normale menselijke ervaringswereld en is buitengewoon schokkend voor degene die het meemaakt. Het is een gebeurtenis die een breuk teweeg brengt tussen iemands verleden heden en toekomst. Deze breuk kan zo ernstig zijn dat het leven van de betrokkenen zijn betekenis verliest en dat verder leven zinloos lijkt. Ten gevolge van een trauma verliest de mens zijn of haar onschuld en wordt het hele systeem van morele en culturele waarden en verwachtingen overhoop gehaald. Door deze ervaring kan het, in veel mensen sluimerende gevoel dat zij eigenlijk geen recht meer hebben om te leven, zelfs manifest worden.

 

Met andere woorden: een trauma is een psychische stoornis die ontstaan is door een schokkende ervaring.

·        Soorten trauma's

1.      Het meemaken of anderen doen ondergaan van bombardementen en andere vormen van aanvallen, dan wel van martelingen tijdens een oorlog of onder politiek repressieve regimes.

2.      Terreurdaden die ten doel hebben organisaties of regeringen te beïnvloeden, maar die zich richten tegen individuen of groepen.

3.      Persoonlijke, op het individu gerichte aanvallen zoals verkrachting en seksueel of mishandeling en verwaarlozing, binnen gezinnen of buitenshuis.

4.      Rampen zoals bijv. een vliegtuigongeluk, de ramp van Tsjernobyl, brand, etc.

5.      Natuurverschijnselen, zoals aardbevingen of de Tsunami.

 

·        Stoornissen ten gevolge van een trauma

Posttraumatische stressstoorniss (PTSS) à Een PTSS is een ernstige stressreactie op een schokkende, onverwachte gebeurtenis die alle veiligheid en vanzelfsprekendheid wegvaagt.

                        Symptomen:

o       terugkerende, onverwacht opduikende herinneringen, herbelevingen of nachtmerries

o       het van streek raken bij alles wat aan de traumatische gebeurtenis herinnert

o       vermijdingsangst (situaties uit de weg gaan die associaties oproepen met de schok )

o       het zich niet kunnen herinneren van de schokkende gebeurtenis

o       een gevoel van vervreemding ten aanzien van eigen het gevoel of lichaam (als gevolg van zelfbescherming tijdens de gebeurtenis)

o       nauwelijks belangstelling tonen voor de omgeving en dagelijkse gebeurtenissen

o       Verhoogde prikkelbaarheid, zoals onredelijke woedeuitbarstingen, irritaties, huilbuien en schuldgevoelens

o       altijd alert zijn en om het minste of geringste schrikken

o       slecht slapen

o       lusteloosheid

o       concentratieproblemen

 

·        Behandelmethoden van een trauma

Het is van groot belang dat men zo snel mogelijk begint met de behandeling van het trauma. Dit voorkomt de ontwikkeling van Overlevingsmechanismen.

o       Gedragstherapie (imaginaire exposure)

o       Cognitieve therapie (verandering van de betekenisgeving)

o       EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing)

o       Kortdurende eclectische therapie

o       Speltherapie

o       Psychodynamische therapie (voltooiing van de informatieverwerking)

o       Dramatherapie

o       Beeldende therapie

o       Narratieve Sandplay

o       Medicatie, zoals verschillende antidepressiva

 

·        De werking van de hersenen

Om inzicht te krijgen in traumaverwerking is het van belang, eerst inzicht te krijgen in de werking van de hersenen.

Alle ervaringen worden opgeslagen als herinneringen in de hersenen. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen twee soorten herinneringen;

-          veldherinneringen                       à een herinnering die je hebt vanuit   hetzelfde gezichtspunt als tijdens de oorspronkelijke gebeurtenis.

-          waarnemingsherinneringen      à je neemt jezelf waar, je maakt deel uit van het herinneringsbeeld.

Wat en hoe iemand iets herinnert hangt af van vroegere ervaringen, kennis en behoefte. De gevoelens die een ervaring oproept hebben hier invloed op. Om je van een herinnering bewust te worden is een cue (soort stimulus) nodig, dit kan bijv. een geur of geluid zijn maar ook de manier waarop iemand iets doet. Zo wordt het gevoel, destijds het trauma herbeleefd, waardoor men kan leren omgaan met dat bepaalde gevoel.

 

Wanneer iemand zich emotioneel bedreigd voelt reageert het lichaam.

Het limbische systeem (hiermee zijn de emoties verbonden, in dit systeem bevindt zich o.a de amygdala. Deze is onmisbaar voor emotionele herinneringen en belevingen) krijgt de overhand waardoor er óf een vechtreactie óf een reactie van vluchten óf een van bevriezen ontstaat.

Een situatie die weinig of geen bedreiging op zich vormt maar die op de een of andere manier aan het oorspronkelijke trauma herinnert, kan ook als cue functioneren. Mensen die in een extreem emotionele bedreigende situaties hebben verkeerd kunnen daar extra gevoelig voor zijn geworden omdat er een blijvende verandering heeft plaatsgevonden.

Gewelddadige gebeurtenissen zijn schadelijker dan natuurrampen omdat iemand het gevoel heeft dat hij bewust als doelwit is uitgekozen. Natuurrampen zijn onpersoonlijk.

 

·                     De fasen van verwerking

- Fase 1         Verbreking van de integriteit (onschendbaarheid) van het systeem

Mensen worden zodanig lichamelijk en/of psychisch verwond dat de integriteit van het bestaande leven wordt doorbroken. Hierdoor ontstaat lichamelijke en/of psychische pijn.

 

- Fase 2         Tijdelijk herstel

Overlevingsstrategieën worden ontwikkeld om de pijnlijke ervaringen, de angst en hulpeloosheid niet meer te voelen, of te ontlopen/ontwijken. Het tijdelijke herstel is gericht op veiligheid en herstel.

 

- Fase 3         Het opruimen van dode vormen

De pijnlijke ervaringen worden niet meer weggedrongen maar bewust toegelaten. De verdrongen pijnen moeten weer gevoeld worden.

 

- Fase 4         Regeneratie (herstel) of reparatie

In deze fase wordt op zoek gegaan naar een nieuwe invulling en zingeving van het bestaan.

 

- Fase 5         Reorganisatie

De nieuwverworven inzichten en ervaringen worden steeds weer geïntegreerd in het dagelijkse leven. Pijnlijke ervaringen worden gezien als behorend bij het leven.

 

Trauma’s bij kinderen

 

·                     Gevolgen van trauma’s bij kinderen en adolescenten

Bijna dagelijks worden hulpverleners geconfronteerd met zeer schokkende gebeurtenissen waaraan kinderen, adolescenten en hun naaste omgeving worden blootgesteld. Extreme vormen van geweld, zoals mishandeling, poging tot doodslag en verminking in oorlogsgebieden, maar ook natuurrampen behoren tot deze gebeurtenissen.

De belangstelling naar kenmerken van PTSS bij kinderen en adolescenten groeit. De kennis ervan is echter nog te beperkt, daarnaast is er nog nauwelijks informatie over de effecten van verschillende behandelvormen.

De complexiteit van posttraumatische stressreacties wordt bevorderd door een aantal factoren;

-  kinderen en adolescenten zijn nog sterk in ontwikkeling.

-  kinderen en adolescenten zijn sterk afhankelijk van hun ouders en hun sociale

   omgeving.

-  kinderen en adolescenten die het slachtoffer zijn van geweld of rampen komen     alleen moeilijker in contact met de hulpverlener dan door bijv. hulp van een volwassenen.

 

De reactie van kinderen en adolescenten na een traumatische ervaring worden volgens DSM IV als volgt omschreven;

-  (angst) dromen (nachtmerries)

-   rusteloosheid

-   vermijdingsgedrag

 

Daarnaast zijn er verwante symptomen die aansluiten bij hun ontwikkelingsniveau, nl.;

-  psychosomatische klachten

-  zindelijkheidsproblemen

-  concentratieproblemen

-  continue aandachtvragen

-  terugtrekgedrag

-  verzet en boosheid

Deze traumareacties kunnen van korte duur zijn, maar ook terugkomen door externe of interne factoren (bijv. de cue die beschreven staat bij de werking van de hersenen).

 

·                     Emotionele genezing bij kinderen

Bij kinderen vind het emotionele genezingsproces spontaan plaats wanneer ze de situatie die ze ervaren hebben, keer op keer uitspelen. Ze kunnen hun trauma zo op een veilige manier opnieuw beleven. De herinnering vindt plaats in een veilige omgeving, niet gekoppeld aan angst en het neemt de gevoeligheid rond de herinnering weg, omdat er andere associaties kunnen optreden die niet met een emotionele bedreigende situatie in verband staan.

Kinderen kunnen ook hun fantasie gebruiken om een gebeurtenis anders te laten aflopen. Hierdoor kunnen ze het gevoel krijgen dat ze hun angst, verdriet, enz. kunnen beheersen.

Zo kunnen kinderen bijvoorbeeld met poppen de situatie naspelen en veranderen, waardoor de situatie waarin ze gekwetst zijn verwerkt kan worden. Het zien van bepaalde films en het voorlezen van bepaalde boeken, kan hen ook herkenning geven zodat ze op een veilige manier over hun gevoelens kunnen praten.

In eerste instantie is men geneigd om mensen vooral door middel van een gesprek hulp te bieden bij de verwerking van een trauma, maar ook andere hulpmiddelen kunnen het verwerkingsproces vergemakkelijken, zoals het voorbeeld van hierboven over het spelen met poppen. Tekenen, met klei werken, schilderen, etc. kunnen ook een hulpmiddel zijn om een trauma te verwerken.

 

·                     Traumatische ervaringen

Traumatische ervaringen worden over het algemeen geassocieerd met lichamelijke verwondingen of met duidelijk psychisch leed. Vaak hebben kinderen een groot herstellingsvermogen. De neiging is groot om dan geen aandacht meer te besteden aan bijv. innerlijk verdriet. Het is moeilijk in te zien dat sommige mensen bepaalde gebeurtenissen als traumatisch ervaren die voor een ander niet als zodanig herkenbaar zijn. Bij kinderen is het juist belangrijk aandacht te besteden aan het innerlijke verdriet en hoe daarmee om te leren gaan.

 

Trauma’s in de samenleving

Een trauma heeft een directe relatie met de samenleving. Ze vinden plaats in de samenleving en hebben invloed op de samenleving. Traumatische ervaringen die niet direct veroorzaakt zijn door opzettelijke gewelddadigheden, zoals bijv. natuurrampen, hebben invloed op de gemeenschap in de omgeving van de ramp.

Posttraumatische stresstoornissen worden in het geval van oorlog, vaak veroorzaakt door geweld, hierbij is er sprake van herhaaldelijke en langdurige traumatisering.

Overal ter wereld, in vele landen, komt geweld voor. Als gevolg hiervan vluchten vele mensen. Dit brengt met zich mee dat de huidige samenleving mede bepaald wordt door mensen met een oorlogsverleden. Hun ervaringen hebben in meer of mindere mate betrekking op de samenleving.

 

·                     Cultuur en trauma                                                           

De relatie tussen cultuur en trauma maakt het beeld dat ontstaan is over de posttraumatische stresstoornis compleet. Wetenschappers houden zich bezig met vragen als, ‘Verliest een vluchteling met zijn eigen cultuur ook niet een deel van zijn eigen identiteit?’,  en ‘In hoeverre maakt het verlaten van een land, een samenleving, een cultuur de mens extra kwetsbaar?’.

De kracht van een cultuur is, dat ze als beschermer en beveiligingssysteem kan fungeren. Dit kan nadelig zijn omdat een mens er zo in verankerd is, dat het verlies ervan als traumatisch wordt ervaren.

Traumatische gebeurtenissen die een hele samenleving treffen, zoals een oorlog of natuurramp, verstoren de sociale cultuur. Cultureel bepaalde normen en waarden verminderen. De samenleving zal nooit meer zijn, als voorheen. Rituelen, de sociale organisatie en het economische systeem zijn geen van allen meer instaat het evenwicht en het gevoel van veiligheid te herstellen. In het beste geval kan de cultuur zelf een nieuw evenwicht vinden, maar vaak spelen artsen, hulpverleners, etc. hierbij een belangrijke rol.

Collectieve trauma’s hebben niet voor alle leden van de samenleving eenzelfde impact.

Ook kinderen worden het slachtoffer van oorlogstrauma’s. Ze worden veelal het slachtoffer van gewelddadigheden, seksueel misbruik, natuurrampen, etc. Onder ander hierdoor vervreemden kinderen van de normen en waarden van hun cultuur.

Elke cultuur heeft zijn eigen taal van ellende en het is de taak van de hulpverlener de taal van die ellende te verstaan.

 

·                     Trauma’s bij vluchtelingen (oorlog)

Vluchtelingen hebben vóór hun komst vaak al vele traumatische gebeurtenissen in het land van herkomst en tijdens de vlucht doorgemaakt.

Het leven van vluchtelingen wordt gekenmerkt door ernstige tot extreme spanningen ten gevolgen van onderdrukkend geweld, ontheemding, acculturatie (aanpassing aan de culturele omgeving) en sociaal isolement in het gastland. Er bestaan echter grote individuele verschillen in de aard, omvang en ernst van de ervaringen van vluchtelingen.

Verder hebben vluchtelingen vaak door de oorlog sociale onrust en achterstand in (gezondheids)zorg.

Ervaring heeft geleerd dat tijdige sociale erkenning en professionele herkenning van de problematiek van oorlogs- en geweldsgetroffene later ernstige psychische gevolgen kan voorkomen.

 

Traumaverwerking m.b.v. Narratieve Sandplay

 

Nu we meer dan genoeg informatie hebben gekregen over traumaverwerking, kunnen we dit relateren naar de narratieve sandplay.

 

·        Traumaverwerking met het medium spel

Het medium 'spel' bied getraumatiseerde kinderen de kans hun trauma op een speelse manier te verwerken. Spelen sluit natuurlijk goed aan bij belevingswereld van kinderen en is daarom goed aan te reiken. Bij het medium spel speelt het kind de traumatische situatie na en verandert deze tijdens zijn spel door middel van zijn fantasie. Hierbij helpt het spelen om de herinnering van het kind aan het trauma te herhalen in een veilige, niet-bedreigende situatie.

 

·        Traumaverwerking met behulp van Narratieve Sandplay

Informatie over traumaverwerking m.b.v. Narratieve Sandplay is gering. Maar door de grote hoeveelheid aan algemene informatie over trauma's en de kennis die we hebben opgedaan tijdens de keuzemodule, kunnen we uit ervaring vertellen hoe wij denken dat narratieve sandplay een helpende hand kan bieden voor een getraumatiseerd kindà

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Conclusie

Na aanleiding van de kennis die wij hebben opgedaan, tijdens het maken van dit verslag en de lessen die we hebben gevolgd van deze keuzemodule, kunnen we de volgende conclusie trekken;

 

Narratieve Sandplay is een geschikte behandelmethode voor getraumatiseerde kinderenà

Herbeleving, veiligheid en voldoende afstand zijn 3 pijlers die in de therapie hoog in het vaandel staan om tot een effectieve behandeling te komen.

Herbeleving is noodzakelijk om te leren omgaan met de gevoelens ten tijde van het trauma. Dit is te vergelijken met wat we eerder beschreven onder het kopje 'De werking van de hersenen', als 'cue' à om je van een herinnering bewust te worden is een cue nodig, dit kan bijv. een geur of geluid zijn maar ook de manier waarop iemand iets doet. Zo wordt het gevoel, destijds het trauma herbeleefd, waardoor men kan leren omgaan met dat bepaalde gevoel. We hebben geleerd dat kinderen in therapie vaak snel een situatie aandragen dat te maken heeft met het probleem, in dit geval het trauma. In de narratieve sandplay kan de desbetreffende traumatische gebeurtenis zich dus van zelf voordoen, door het kind te laten spelen met het aangereikte speelgoed.

Veiligheid in de therapie is nodig om het kind op zijn/haar gemak te laten voelen. Dit is nodig om het trauma in een veilige situatie te kunnen herbeleven. Door de gecreëerde veiligheid, ervaart het kind waarschijnlijk minder angst tijdens de herbeleving. Daarnaast wordt de fantasie geprikkeld, waardoor het zijn eigen invulling kan geven aan de gebeurtenis. Het kind kan bijvoorbeeld een andere afloop van de gebeurtenis verzinnen, er andere mensen bij denken, etc. Dit alles levert een bijdrage aan de verandering in de beleving van het trauma. Met het begrip veiligheid doelen wij in deze beschrijving op de veiligheid gecreëerd tussen therapeut en cliënt en veiligheid in het medium door middel van de speelbak.

Voldoende afstand van nabijheid is van groot belang. Aan de ene kant is het de taak van de therapeut deze afstand te bepalen. De therapeut moet over een bepaald inschattingsvermogen / invoelingsvermogen beschikken om deze afstand tot het kind te kunnen bepalen. Daarnaast heeft het deze afstand voor een deel zelf in de hand en dan doelen we vooral op de afstand met het materiaal, het kind is naar ons idee nog onvoldoende in staat om de afstand tot de therapeut te bepalen. Hij/zij bepaald bij narratieve sandplay vaak zelf de afstand tot zijn/haar eigen beleving. Zo heeft het kind zelf in de hand welke situatie hij/zij neerzet, met welk materiaal hij/zij dit doet, etc. Het kind heeft zelf in de hand, hoeveel hij/zij laat zien.

Een goede, afgestemde afstand is bevorderend voor de vertrouwensrelatie tussen therapeuten cliënt. Dit kan weer zijn vruchten afwerpen voor het verdere verloop van de therapie.

 

Als we kijken naar de gebeurtenis van afgelopen 2e kerstdag: de tsunami in Azië, hebben we nu een beter beeld gekregen over de manier waarop narratieve sandplay, kinderen die het slachtoffer zijn van deze ramp, kan helpen. Vooral de geschikte materialen, zoals zand, poppetjes, water, etc. kunnen toch al snel gerelateerd worden naar de tsunami. We vroegen ons eerst af of daarom de afstand te gering werd, omdat vooral zand en water te maken hebben met de tsunami. Echter zijn we nu van mening, dat het kind deze afstand goed zelf kan bepalen door de keuze van het materiaal en de keuze voor de situatie. Zo heeft het kind zelf in de hand wat hij/zij loslaat over zijn/haar eigen beleving.

 

Bronvermelding:

 

 

 

Kim Rollé & Ilke van der Sangen